بحث درباره تفسیر و تاویل قرآن از دیرباز مورد نظر محققان، اندیشمندان و پژوهشگران مسائل و مباحث دینی بوده و پیرامون آن تحقیقات گسترده و دامنه داری انجام گرفته است. غالب این تحقیقات به بحث درباره زمینه های شکل گیری مکاتب تفسیری و چگونگی گرایش آنها به تاویل و تعیین و ترسیم حدود و رسوم آنها می پردازد و جایگاه عقل و عواطف بشری و تصویر و تصورات انسان را جهت دریافت مقولات دینی و بخصوص کلام وحی، مورد بررسی قرار می دهد و کیفیت شرح و بسط آیات را به اعتبار فضای ذهنی، ادراکی و دینی مفسران می سنجد. نگارنده این سطور برای روشن ساختن پاره ای از این مباحث از جمله چگونگی پدیدار شدن مکاتب تفسیری و ایجاد انشعاب در آنها و دلایل سوق یافتن این نحله های تفسیری به تاویل (هرمنوتیک) یا توجه به تجارب درونی، بدون انطباق آن با مباحث تاریخی، سیر این تغییر نگرش را در زبان و نوشتار مفسران به طور مجمل به رشته تحریر در آورده و تا آنجا که میسر و میسور بوده است خواستگاه ها و علل آن و توجیهات عقلی و شرعی را در جهت گیری به آن نوع تفسیر یا تاویل ذکر نموده است؛ در خلال این مباحث، همچنین به کتب تفسیری که در مکاتب و مشرب های مختلف اسلامی نگاشته شده اند اشاراتی رفته است.

«قطعه» یکی از قالب های شعری است که در قرن ششم بسیار مورد توجه شعرا قرار گرفته و اشعار زیادی در این قالب سروده شده است، به گونه ای که می توان گفت قرن ششم اوج رواج قطعه سرایی در شعر فارسی است.قطعات قرن ششم در موضوعات مختلف سروده شده که بر اساس بررسی ما 29 موضوع در این قطعات وجود دارد، اما در این مقاله به دلیل محدودیت، 8 موضوع را که مورد توجه بیشتر شاعران قرار گرفته در قطعات 16 نفر از شاعران قرن ششم بررسی کرده ایم، این موضوعات عبارتند از: مدح، تقاضا، وصف، هجو، شکایت و انتقاد، پندواندرز و حکمت، حسب حال و عشق و تغزل.از دیدگاه روان شناسی مهم ترین نکته در قطعات قرن ششم، مساله نیاز شاعران به صله و پاداش ممدوحان است که انگیزه سرودن بسیاری از قطعات در موضوعات مختلف از قبیل مدح، تقاضا، هجو، شکایت و انتقاد، پندواندرز (توصیه به بخشندگی) و... است.

غزنه (غزنین) منطقه ای باستانی است که در اغلب تقسیمات جغرافیایی در حوزه ی سیاسی و اداری خراسان بزرگ جایی نداشته است و بخشی از مرزهای خراسان به آن منتهی می شد. با این حال این منطقه ارتباط تنگاتنگ و ناگسستنی با خراسان بزرگ؛ بویژه در حوزه ی فرهنگ داشته است. بنابراین بررسی این منطقه کمک شایانی به شناخت هر چه بیشتر خراسان بزرگ می کند. غزنه از قرن سوم تا ششم هجری آبستن تحولات بزرگ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بوده و در گذر زمان عرصه ی تاخت و تاز سلسله های قدرتمند و بزرگی از جمله صفاریان، سامانیان، غزنویان، سلجوقیان، غوریان و خوارزمشاهان بوده است. بزرگترین امتیاز غزنه، تشکیل سلسله قدرتمند ترک غزنوی بود که موجبات تبدیل این شهر به یکی از بزرگترین پایتخت های جهان اسلام شد. یکی از مهمترین دلایلی که موجب شد این شهر در دوره ی فرمانروایی سلاطین غزنوی متحول شود، ثروت هند بوده که جایگاه ویژه ای در شکوفایی اقتصادی، فرهنگی و... غزنه داشته است. غزنه تا پیش از امپراطوری ترکان به گونه ای در حاشیه بوده و چندان مورد توجه نبود. اما در قرن چهارم تا ششم هجری با گسترش همه جانبه ی غزنه، به یکی از بانفوذترین مناطق جهان اسلام تبدیل شد. حمایت سلاطین ترک غزنه از ادبیات زمینه ی ترقی فرهنگی و مهاجرت شاعران از دیگر مناطق ایران، بویژه از خراسان بزرگ به این شهر شد و به راستی باید از آنجا به عنوان گنجینه ی علم یاد کرد. در واقع این پژوهش تلاشی است برای پاسخگویی به این پرسش که چرا غزنه از قرن سوم تا ششم هجری قمری شاهد تحولات عظیم فرهنگی بوده است؟ روش انجام پژوهش پیش رو توصیفی - تحلیلی و بر اساس منابع کتابخانه ای صورت گرفته است.

حکایت، مهم ترین نوع داستان را در زبان عرفان تشکیل می دهد و همة انواع داستان در این زبان، از آن برآمده اند. با این حال، خود این نوع ادبی در ادبیات عرفانی دستخوش تغییرات و تحولاتی بوده است که جهت واکاوی سیر تطور داستان در زبان عرفان، امکان چشم پوشی از آن­ها وجود ندارد. در آثار اولیة عرفای مسلمان، مانند آثار شقیق بلخی(و. 194 ه.ق.)، حارث محاسبی(165-243ه.ق)، ابوالحسین نوری(و.295 ه.ق)، ابوسعید خراز (و. 277 /297. ؟ ه.ق.) و جنید بغدادی (و. 298ه.ق) چندان به حکایت برنمی خوریم و تطور حکایات عرفانی به بعد از این قرن باز می گردد. مقالۀ حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، بررسی تطور حکایات عرفانی  و عوامل آن­ها را از قرن چهام تا پایان قرن ششم  پی گرفته است. این مقاله به این نتیجه انجامیده است که طی سه قرن مورد مطالعه، حکایات عرفانی از شکل سادة اولیه درآمده اند و کم کم با تحولاتی مانند حذف تدریجی راوی یا راویان، روایت های متعدد از حکایت واحد، ترکیب حکایات، تودرتویی حکایات، شرح و تفسیر حکایات، آمیختگی حکایات منثور با نظم، نظم حکایات، آرایش ادبی حکایات، تنوع شخصیت های حکایات، پدید آمدن حکایات جانوری، پدید آمدن حکایات طنز  و پدید آمدن حکایات رمزی گراییده اند. هم­چنین به این نتیجه رسیده است که عوامل تطور این حکایات عبارتند از: اهمیت حکایت برای تربیت سالکان، گسترش عرفان و بالا رفتن شمار عارفان صاحب احوال و اقوال آموزنده، رویکرد هنری به حکایات برای افزایش سطح اثرگذاری تربیتی آن­ها، اثرگذاری مجالس وعظ بر ادبیات عرفانی و تأویل گرایی.

زمینه و هدف: در آثار پزشکی اسلامی توجه به بیماری های مختلف از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است. در بین بیماری های مختلف، سرطان جایگاه خاصی را به خود اختصاص داد. پزشکان مسلمان تلاش های بسیاری را در جهت معرفی انواع سرطان، شناخت، دسته بندی، راه های درمان، داروهای موثر و موضوعات مختلف مرتبط با سرطان انجام داده اند. مواد و روش ها: با استفاده از روش مروری، کتابخانه ای و رجوع به منابع دسته اول در زمینه پزشکی اسلام انواع سرطان استخراج و مورد بررسی قرار گرفت. در این مقاله تلاش شده است تا با استفاده از منابع مختلف پزشکی اسلامی به بررسی انواع مختلف سرطان در آثار پزشکی اسلامی از قرن 3 تا 7 ق. / 9 تا 13 م. بپردازیم. یافته ها: در متون پزشکی اسلامی سرطان ها بسته به نوع، از جهت ویژگی های موجود در نفس سرطان به انواع مختلفی تقسیم می شوند. تقریبا در تمامی متون پزشکی اسلامی بخشی به مباحث مختلف مرتبط با سرطان اختصاص یافته است. در این بین معرفی و دسته بندی انواع سرطان موضوع اصلی این مقاله است. نتیجه گیری: تبیین جایگاه اخلاط اربعه و نقش آن ها در به وجودآمدن سرطان از اهمیت خاصی برخوردار است. مهم ترین این نوع تقسیم بندی به سرطان هایی است که از اعضای بدن انسان ها و محل سرطان ناشی می گردد. تقسیم بندی دیگر با توجه به ضعیف و شدیدبودن سرطان است و دیگری با توجه به مخفی یا ظاهربودن سرطان تقسیم می شود.

یادکرد از مردمان و سرزمینهای مختلف در شعر فارسی، بازتاب آگاهیهای شاعران از موضوعات یاد شده است. مردم و سرزمین اروپا از روزگاران گذشته معمولا در میان شاعران پارسی گوی نامی آشنا داشته اند. از حدود قرن ششم هجری شاعران ایرانی از اروپا و اروپاییان با نامهای مصطلح جدید، بویژه فرنگ و فرنگی در اشعار خود یاد کرده اند. در این نوشته سعی شده است مجموعه ای از تصورات مثبت و منفی شاعران ایرانی نسبت به اروپائیان از قرن ششم تا دوازدهم هجری بررسی گردد.

آئین فتوت و جوان مردی یکی از پدیده های دیرپای تاریخ ایران، از دوران باستان تا روزگار معاصر، به حساب می آید. به رغم نفوذ و گسترش این مسلک در میان بسیاری از گروه های اجتماعی، بیش تر تحقیقات و پژوهش هایی که در این زمینه به خامه آمده است به طور عمده جنبه های عیاری و جنگاوری این سنت اجتماعی را به بحث گذاشته و زوایای اجتماعی و اقتصادی آن را فرو گذاشته است. این مقاله، با بررسی ابعاد مختلف آئین فتوت در سرزمین خراسان، به اثبات این موضوع می پردازد که در خلال دوره مورد بحث تا آغاز عصر خلافت ناصرلدین اله و کوشش او در شکل دهی به این آئین سنت فتوت با آئین تصوف درآمیخت. همچنین در طی این دوره، این آئین جنبه های اجتماعی برجسته ای یافت؛ چنان که این ویژگی ها در سنت فتوت بغداد به شکل پراکنده و اندک یافت می شد و فقط در زمان خلافت ناصر خلیفه عباسی و آن هم در دوره محدودی شکل سازمان یافته به خود گرفت. این مقاله ویژگی فتوت ناصری را مورد پژوهش قرار نمی دهد و محدوده آن منحصر به دوره یادشده و آن هم در سرزمین خراسان است، زیرا تاکنون مقاله و تحقیق مستقلی در این زمینه صورت نگرفته است. روش این پژوهش توصیفی - تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات آن کتاب خانه ای است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.